Eerlijk is eerlijk. Een betere kop kon ik niet bedenken. En dat is niet zomaar. Kruudmoes is immers een typisch Oud-Sallands gerecht waar je óf van houdt, óf -plat gezegd- van over je nek gaat. Zelf zit ik aan de ’houden-van’ kant van het spectrum, mits er voldoende plakken zoutige boerenmetworst in zitten. Hetzelfde idee als ‘ik hou alleen van tomatensoep als er veel gehaktballen in zitten’, zeg maar. Of snert, waar varkensvlees in moét zitten.
Ik koester mooie herinneringen aan kruudmoes, mede omdat het verhaal erachter ijzersterk is.
Dat verhaal is dat kruudmoes van oudsher werd gemaakt op dagen dat boeren (de akkerbouwers) de hele dag op het land bleven om de oogst binnen te halen. Dat was hard werken en daar hoorde stevige kost bij. En stevig, dat is kruudmoes.
De basis van kruudmoes is een flinke hoeveelheid gort, aangelengd met half water en half karnemelk. Daarna zijn er allerlei variaties denkbaar: met en zonder kervel, met of zonder boter, en met of zonder rozijnen, waarbij zónder rozijnen voor de smaak geen echte optie is. Voor wie van zoet houdt: een extra schep appelstroop erbij doet wonderen.
De echte smaakmaker is echter: de worst die er in moét zitten, óf plakken gerookte spek, óf (mijn voorkeur) beiden.
Een heel mooi onderdeel van het ‘verhaal Kruudmoes’ is dat je de hoeveelheid heel eenvoudig kunt variëren. Als de boerin vroeger op het land kwam en er waren méér eters dan gedacht… geen probleem: ze gooide er gewoon een extra liter karnemelk in. En als dat niet genoeg was nog een liter. Voor de smaak maakte het niet veel uit. Zolang er maar genoeg worst of spek in zat.
Waarom zoveel mensen het dan vooral een gerecht in de categorie Gadver vinden? Dat kan alleen maar komen door hoe het kruudmoes er uit ziet. En dat is niet zo heel gek. Ik moet ook toegeven: als je een portie kruudmoes zomaar ergens neerzet en een passant moet raden wat het is, dan krijg je toch het beeld van een gerecht dat het spijsverteringskanaal al eens gepasseerd is.
Daarbij moet worden gezegd: datzelfde geldt ook voor Watergruwel. En erwtensoep. En ook daarvoor geldt het advies: probéér het toch maar gewoon eens. Met als tip: neem bij de eerste happen ook een plakje van de worst of spek, die er ruim in moet zitten. Nog niet overtuigd? Schep appelstroop erbij misschien?
En je hoeft helemaal niet direct een grote pan voor 25 harde landwerkers vol te maken. Op de Sallandse Bottermarkt (op zomerse woensdagen in Raalte) wordt ter plekke de karnemelk gemaakt en kruudmoes per kom verkocht. Met gerookte grove worst. En met zoute spek. Mmmm.
(Wil je meer weten over het recept, de geschiedenis en de toekomst? Gert van Leeuwen schreef er in 2024 in boekje over, met als titel: KRUUDMOES.)
Een recept voor kruudmoes is ook te vinden in het Sallands Kookboek van Ben Ellenbroek.
